EKONOMİK İŞBİRLİĞİ VE KALKINMA TEŞKİLATI
(OECD)

1. Kuruluş ve Fonksiyonları
OECD’nin kuruluşuna ilişkin anlaşma, 14 Aralık 1960’da, ABD, Kanada ve Avrupa Ekonomik İşbirliği Teşkilatına üye 18 Avrupa ülkesi tarafından Paris’te imzalanmıştır. OECD resmi olarak 30 Eylül 1961’de faaliyete geçmiş ve OEEC’nin yerini almıştır. Daha sonra, Japonya (1964), Finlandiya (1969), Avustralya (1971), ve Yeni Zelanda’ya (1973) üyelik verilmiştir. Kısaca tanımlanırsa, OECD; Uluslararası Sekreterya tarafından desteklenen ve en geniş anlamda ekonomik ve sosyal politikalarını incelemek ve koordine etmek üzere 24 üye ülkenin birlikte çalıştığı bir forum oluşturmuştur.

2. Üyelik Sistemi

25 ülke OECD’ye üyedir. Bunlar: Avustralya, Avusturya, Belçika, Kanada, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, İzlanda, İrlanda, İtalya, Japonya, Lüksemburg, Meksika, Hollanda, Yeni Zelanda, Norveç, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre, Türkiye, İngiltere ve ABD.
Avrupa Toplulukları Komisyonu (EC), genellikle Teşkilatın faaliyetlerinde görev alır. Avrupa Serbest Ticaret Bölgesi (EFTA) de OECD toplantılarına katılmak üzere temsilciler gönderebilir. Bunlara ilaveten, çok sayıda uluslararası kuruluş bir veya daha fazla OECD Komitesine katılır veya temsil edilebilirler. Bu kuruluşlar: Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Dünya Bankası (IBRD), IMF, Dünya Ticaret Örgütü (WTO), Avrupa Ekonomik Komisyonu (ECE), Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komisyonu (UNHCR), Avrupa Konseyi.
Ek olarak, OECD’nin, UNESCO, Amerika Devletleri Teşkilatı (OAS) ve Avrupa Ulaştırma Bakanları Konferansı (ECMT) gibi diğer bazı hükümetler arası teşkilatlarla resmi ilişkileri vardır. Ayrıca, işverenler federasyonunu temsil eden Ticaret ve Sanayi Danışma Komitesi (BIAC) ve üye ülkelerdeki ticaret birliklerini temsil eden Ticaret Birliği Danışma Komitesi (TUAC) gibi hükümet düzeyinde olmayan iki teşkilatla yakın ilişkilerini sürdürmektedir. 1990 yılında, piyasa ekonomisine geçiş sürecinde kendilerine rehber arayan Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri ile OECD arasında, bir aracı olarak faaliyet gösterecek olan Geçiş Sürecindeki Avrupa Ekonomileri ile İşbirliği Merkezi kurulmuştur.

3. Organizasyon Yapısı

Teşkilatın iki temel organı vardır: Konsey ve Konseye bağlı komiteler ve çalışma grupları ve Genel Sekreter ve onun personelinden oluşan Sekreterya.
Konsey: OECD'nin en yüksek karar organı olan Konsey’de her üye ülkenin bir temsilcisi vardır. Konsey, yılda bir defa bakanlar düzeyinde ve düzenli olarak da (prensipte, ayda iki defa) Ulusal Delegasyon Başkanları düzeyinde toplanmaktadır. Konsey, genel politika ile ilgili tüm konulardan sorumludur. Konsey, Teşkilatın amaçlarını gerçekleştirmek için gerekli bağlı kuruluşları kurabilir.
1995 yılında, bakanlar düzeyinde Konsey Başkanlığını İspanya yapmıştır. Resmi düzeyde yapılan Konsey toplantılarına Teşkilatın Genel Sekreteri, Başkanlık eder.
İcra Komitesi: Konseyin her yıl atayacağı 14 üyeden oluşan İcra Komitesi, Teşkilatın amaçlarının gerçekleştirilmesine yardımcı olmak üzere kurulmuştur. Komite başkanı üyeler tarafından seçilmektedir. Gerektiğinde özel görevlerin yürütülmesi için de toplantıya çağrılabilmektedir. Komite, düzenli toplantıları haricinde, nadiren, üst düzey hükümet yetkililerinin katıldığı özel oturumlar yapabilir.
Komiteler ve Çalışma Grupları: Konsey, Teşkilatın amaçlarını gerçekleştirmek için gerektiğinde yardımcı birimler kurabilir. Bu birimler genellikle Komite olarak adlandırılır. Komiteler özel çalışmaları yürütmek veya özel sorunlarla uğraşmak üzere Çalışma Grupları kurabilirler.
Normal olarak tüm üye ülkeler Komite ve Çalışma Gruplarının üyesidirler. Fakat, sadece bazı üye ülkelerin temsil edildiği sınırlı nitelikli olanları da vardır.
Özel Çalışma Grupları:. Türkiye ve Yunanistan’ın kalkınma çabalarının desteklenmesi için harekete geçirilebilecek yeterli ölçüde kamu ve özel yabancı kaynakların akışını sağlamada kullanılacak araçları araştırmak üzere, Temmuz 1962 tarihinde, iki çalışma grubu, ayrıca bu amaçla konsorsiyumlar kurulmuştur. Konsorsiyumlar, Türkiye ve Yunanistan’ın ekonomik kalkınmalarına kredi ve bağışlar ve başka yollarla katkıda bulunmak için üye ülkeler ve kuruluşların fiilen oluşturdukları birimler olarak düşünülebilir.
Toplam sayısı 200’ü aşan Teşkilatın Komite ve Çalışma Gruplarının bazıları şunlardır:
- 2 Nolu Çalışma Grubu: Türkiye’nin Uzun Dönemli Kalkınma Sorunları
- Ekonomik Politika Komitesi
- 1 Nolu Çalışma Grubu: Makro-ekonomik ve Yapısal Politika Analizi
- Ekonomiyi ve Kalkınmayı İnceleme Komitesi
- Kalkınmaya Yardım Komitesi
- Kalkınmaya Yardım ve Çevre Çalışma Grubu
- İstatistiki Sorunlar Çalışma Grubu
- Ticaret Komitesi
- Ticaret Komitesi Çalışma grubu
- İhracat Kredileri ve Kredi Garantileri Çalışma Grubu
- Ödemeler Komitesi
- Sermaye Hareketleri ve Görünmeyen İşlemler Komitesi
- Uluslararası Yatırım ve Çok Uluslu Şirketler Komitesi
- Mali Piyasalar Komitesi
- Mali İşler Komitesi
Tarım, balıkçılık, enerji politikası, çevre, endüstri, çelik, deniz taşımacılığı, eğitim, tüketici politikası, bilim ve teknoloji, enformasyon, bilgisayar ve iletişim politikası, turizm vb. alanlarda bir çok komite ve çalışma grupları da bulunmaktadır. Bunun yanında, Uluslararası Enerji Ajansı, Nükleer Enerji Ajansı, Kalkınma Merkezi ve Eğitimde Yenilik ve Araştırma Merkezi gibi OECD’nin yapısında oluşturulmuş, özerk ve yarı özerk kuruluşlar da vardır. Ayrıca, OECD, Afrika’nın Sahel bölgesinde kuraklıktan büyük zarar görmüş ülkelerin, gıda da kendine yeterlik ve çölleşmenin kontrolü stratejilerini geliştirmelerine yardım etmek amacıyla, donör ülkelerin oluşturduğu ve “Sahel Kulübü” adı verilen resmi olmayan grubu da içermektedir. Sahel Kulübü, bu ülkelerde özel sektör incelemeleri yapmakta, yardım veren ülkelerin faaliyetlerinin eşgüdümünü sağlamakta, kıtlığın önlenmesine yönelik tedbirler geliştirmekte, ekolojik ve kırsal kalkınma konularında teknik yardım imkanları sunmaktadır. Kulüb'ün üyeleri arasında; Burkina Faso, Cape Verde, Çad, Gambiya, Gine-Bissau, Mali, Moritanya, Nijer ve Senegal bulunmaktadır.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA): Uluslararası Enerji Ajansı 15 Kasım 1974 tarihinde OECD’nin yapısı içinde kurulmuştur. Görevi, enerji alanındaki kapsamlı işbirliği programını yürütmektir. Bu amaçla IEA üyeleri bir Uluslararası Enerji Programı’nın oluşturulmasına karar vermişlerdir. Bu program sırasıyla şu konuları içermektedir: (1) Acil rezerv ve talep kısıtlaması yükümlülüklerini getiren kriz dönemi dağıtım planı, (2) Uluslararası petrol piyasasında yaygın haberleşme sistemi, (3) Petrol şirketleriyle konsültasyon, (4) Enerji tasarrufu ve alternatif enerji kaynaklarının geliştirilmesi programlarını içeren uzun dönemli enerji işbirliği, (5) Üretici ve tüketici ülkelerle ilişkiler.
Ajansın Katılımcı ülkeleri: Avustralya, Avusturya, Belçika, Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, Yunanistan, İrlanda, İtalya, Japonya, Lüksemburg, Hollanda, Yeni Zelanda, Norveç, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre, Türkiye, İngiltere ve ABD. Ayrıca Avrupa Birliği de temsil edilmektedir.
Kalkınma Merkezi: 23 Ekim 1962 yılında OECD Konseyi’nin kararı ile kurulan Merkez'in amacı; OECD’ye üye ülkelerde mevcut ekonomik kalkınma ve genel ekonomik politikaların tasarımı ve uygulanması konularındaki bilgi ve deneyimi bir arada toplama ve bunları ihtiyaçlarına uygun olarak kalkınmakta olan ülkelerin hizmetine sunmaktır. Teşkilatın ayrılmaz bir parçası olmasına rağmen Kalkınma Merkezi’nin özerk bir pozisyonu vardır. Merkez’in faaliyetleri; istihdam, sanayi sektörlerinde uluslararası işbölümü, teknoloji ve endüstrileşme, sosyal kalkınma ve demografi gibi temel kalkınma sorunları ile ilgili araştırmaları içermektedir. Merkez, kalkınma sorunları ile uğraşırken OECD’nin diğer kuruluşları ve uluslararası kuruluşlar ile işbirliği yapar. Kalkınma Merkezi'ne Avustralya ve Yeni Zelanda hariç, tüm OECD üyesi ülkeler ile Güney Kore, Arjantin ve Brezilya katılmaktadır.

4. Kurum Yayınları

Periyodik Yayınlar: The OECD Observer (iki ayda bir), OECD Letter (aylık), OECD Economic Outlook (yılda iki kez), OECD Economic Surveys (her OECD ülkesi için yıllık), Temel Ekonomik Göstergeler (aylık), Bilim, Teknoloji, Endüstri İncelemeleri (yılda iki kez), OECD Ekonomik Çalışmalar (yılda iki kez), Aylık Dış Ticaret İstatistikleri, Üç Aylık Milli Hesaplar, Üç Aylık İşgücü İstatistikleri, Mali İstatistikler (yılda 24 yayın ve 4 cilt), Finansal Piyasa Eğilimleri (yılda 3 yayın), Endüstriyel Faaliyet Göstergeleri (üç aylık), Petrol ve Gaz İstatistikleri (üç aylık), Enerji Fiyatları ve Vergiler (üç aylık)
Yıllık Yayınlar: OECD Employment Outlook, Kalkınma İşbirliği: DAC Üyelerinin Çalışmaları ve Politikaları, Madde Gruplarına Göre Dış Ticaret (2 cilt), Milli Hesaplar (2 cilt), İşgücü İstatistikleri, Gelir İstatistikleri, Deniz Taşımacılığı, Yıllık Petrol ve Gaz İstatistikleri, Çelik Piyasası, Turizm Politikası ve Uluslararası Turizm, Finansman ve Dış Borç, Yıllık Petrol Piyasası Raporu, Enerji Dengeleri, Enerji İstatistikleri, Enerji Politikaları ve Programları, Kalkınmakta Olan Ülkelere Finansman Akımının Coğrafik Dağılımı. Ayrıca, OECD bir çok konuda monografiler yayınlar.

5. Türkiye-OECD İlişkileri

Türkiye ile OECD arasındaki ilişkilerde iki önemli organ vardır. İlki, 1962 yılında oluşturulan “Türkiye’nin Uzun Vadeli Kalkınma Sorunları 2 Nolu Çalışma Gurubu” dur. Gurubun görevi, Türkiye’nin orta vadeli ekonomik siyasetinin harekete geçirilebilmesi için gerekli fonların toplanması ve kullanılmasıdır. Bu fonların toplanması için gerekli girişimlerde bulunulması da bu kurumun yaptığı faaliyetler arasındadır. “Türkiye’ye Yardım Konsorsiyumu” adli bir organizasyon daha vardır. Ancak bu kurum 1993 yılından itibaren faaliyetine son vermiştir. Türkiye’nin ekonomik kalkınma planlarının finansmanına yönelik çalışmalarda bulunan organizasyon gerekli bilgileri toplayarak Türkiye ekonomisinin durumunu incelemekte ve ilgili organlara aktarmaktaydı.

İkinci olarak “Türkiye’nin Dış Borçları Çalışma Gurubu” adlı bir organ daha vardır. Dış borç ödemelerinde gerekli yardımların yapılması ve kaynak bulunması faaliyetlerini üstlenen gurup belirli dönemlerde ülkeye yardım paketleri ile destek sağlamıştır.

Türkiye, OECD ülkeleri arasında en az gelişmiş ülke olduğu için ekonomik yapı olarak kendisine en fazla benzerlik gösteren ülkeler olan Yunanistan, İspanya gibi ülkelerle işbirliğini yoğunlaştırmıştır. Bu arada OECD içerisinde ülkelerarası sürekli ve geçici bazı guruplaşmalar olabilmektedir. Türkiye de kendine en yakın ülkelerle bu türlü ekonomik ilişkilere daha fazla girmektedir.